باسکول ضد انفجار (Explosion-Proof Scale) سیستم توزینی است که برای کار در اتمسفر گازی یا غبارآلودِ قابل اشتعال طراحی شده و مطابق استاندارد ATEX یا IECEx گواهی‌نامه دارد. انتخاب درست آن به سه چیز بستگی دارد: زون محل نصب (Zone 0، 1 یا 2)، نوع گاز و کلاس دمایی، و تطابق همه اجزای زنجیره توزین با همان زون.

باسکول ضد انفجار چیست و چه تفاوتی با باسکول صنعتی معمولی دارد؟

باسکول ضد انفجار تجهیزی است که تحت هیچ شرایطی — حتی هنگام بروز خطای الکتریکی جرقه یا داغی سطحی کافی برای اشتعال اتمسفر اطراف تولید نمی‌کند. به همین دلیل در بازار با نام‌های باسکول ضد جرقه، ترازوی ضد انفجار یا باسکول ATEX هم شناخته می‌شود.

چرا باسکول معمولی در محیط‌های پرخطر خطرناک است؟

هر باسکول الکترونیکی از لودسل، کابل رابط، جعبه تقسیم و نمایشگر دیجیتال تشکیل شده که همگی حامل جریان و ولتاژ هستند. فرسودگی کابل، شل شدن اتصالات یا نوسان برق می‌تواند جرقه‌ای بسیار کوچک ایجاد کند. در محیط عادی این جرقه بی‌خطر است، اما در اتمسفر حاوی بخار بنزین، متان یا گرد و غبار آرد و شکر، همان انرژی ناچیز کافی است تا نقش منبع اشتعال را بازی کند.

تفاوت باسکول معمولی و ضد انفجار در یک نگاه

• گواهی‌نامه: باسکول معمولی فقط استاندارد اندازه‌شناسی (OIML) دارد؛ باسکول ضد انفجار علاوه بر آن گواهی ATEX یا IECEx دارد.
• مدار الکتریکی: در نسخه ضد انفجار انرژی مدار به زیر آستانه اشتعال محدود شده است.
• بدنه و گلند: استفاده از محفظه ضد شعله، گلند تاییدشده و درجه حفاظت بالا الزامی است.
• مسئولیت قانونی: نصب باسکول غیرمجاز در زون خطر، می‌تواند پوشش بیمه واحد صنعتی را باطل کند.

زون بندی مناطق خطرناک Zone 0، Zone 1 و Zone 2 چیست؟

پیش از هر استعلام قیمت، باید بدانید باسکول در کدام زون نصب می‌شود. زون‌بندی بر اساس احتمال و مدت حضور ماده قابل اشتعال تعیین می‌شود و هرچه عدد زون کمتر باشد، خطر بیشتر است.

زون بندی محیط‌های گازی

• Zone 0: گاز یا بخار اشتعال‌پذیر به‌طور دائم یا طولانی‌مدت وجود دارد (مثل فضای داخلی مخزن سوخت).
• Zone 1: احتمال تشکیل اتمسفر انفجاری در شرایط کارکرد عادی وجود دارد (اطراف پمپ‌ها و نقاط بارگیری).
• Zone 2: در شرایط عادی اتمسفر انفجاری ایجاد نمی‌شود و اگر ایجاد شود، کوتاه‌مدت است.

زون بندی محیط‌های گرد و غبار

زون ۲۰، ۲۱ و ۲۲ معادل همان سه سطح بالا برای گرد و غبار قابل اشتعال هستند و در سیلوهای غلات، کارخانه‌های آرد، صنایع دارویی و پودر رنگ کاربرد دارند.

استاندارد ATEX و گواهی‌نامه IECEx در باسکول ضد انفجار

ATEX دستورالعمل الزامی اتحادیه اروپا برای تجهیزات مناطق مستعد انفجار است و IECEx نسخه بین‌المللی آن که استعلام آنلاین گواهی‌نامه‌اش امکان‌پذیر است. در پروژه‌های نفت و گاز ایران معمولاً یکی از این دو به‌عنوان حداقل الزام در مدارک فنی خرید ذکر می‌شود.

کد Ex، کلاس دمایی و درجه حفاظت IP

روی پلاک هر باسکول ضد انفجار کدی مانند Ex ia IIC T4 Gb درج می‌شود:

• ia / d / p: نوع روش حفاظت
• IIC: گروه گاز (خطرناک‌ترین گروه شامل هیدروژن و استیلن)
• T4: کلاس دمایی، یعنی حداکثر دمای سطح ۱۳۵ درجه سانتی‌گراد
• Gb: سطح حفاظت تجهیز برای Zone 1

نکته مهم: درجه حفاظت IP65 یا IP68 به‌تنهایی به معنای ضد انفجار بودن نیست. IP فقط مقاومت در برابر آب و غبار را نشان می‌دهد و باید حتماً در کنار کد Ex بررسی شود.

روش های ضد جرقه کردن تجهیزات توزین

ایمنی ذاتی

در این روش انرژی الکتریکی و حرارتی مدار به زیر حداقل انرژی لازم برای اشتعال محدود می‌شود. حتی در صورت اتصال کوتاه، جریان عبوری آن‌قدر کم است که جرقه خطرناک ایجاد نمی‌کند. این روش استاندارد اصلی لودسل‌های مناطق پرخطر است.

محفظه ضد شعله

قطعات الکتریکی داخل محفظه‌ای سنگین از آلومینیوم ریخته‌گری یا استیل قرار می‌گیرند. اگر انفجاری داخل محفظه رخ دهد، بدنه فشار را تحمل کرده و مانع خروج شعله می‌شود. این روش بیشتر برای نمایشگر و جعبه تقسیم استفاده می‌شود.

چرا لودسل همیشه ایمنی ذاتی است؟

لودسل برای اندازه‌گیری وزن باید کرنش مکانیکی جزئی داشته باشد، بنابراین نمی‌توان آن را داخل محفظه صلب ضد شعله محبوس کرد. به همین دلیل لودسل‌های نصب‌شده در Zone 0 و Zone 1 همواره از روش ایمنی ذاتی به همراه باریر استفاده می‌کنند.

اجزای باسکول ضد انفجار چیست؟

• لودسل ضد انفجار: حسگر اصلی وزن با گواهی Ex ia.
• باریر ایمنی ذاتی (Zener Barrier): واسط بین منطقه ایمن و پرخطر که با فیوز، مقاومت و دیود زنر از انتقال ولتاژ اضافی جلوگیری می‌کند.
• جعبه تقسیم (Junction Box): باید تاییدیه همان زون را داشته باشد.
• نمایشگر وزن: معمولاً در محفظه ضد انفجار یا بیرون از منطقه خطر نصب می‌شود.
• کابل و گلند ضد انفجار: ورودی‌های کابل نیز باید گواهی داشته باشند.

استفاده از حتی یک قطعه غیرتاییدشده، گواهی‌نامه کل سیستم توزین را باطل می‌کند. این شایع‌ترین خطا در پروژه‌های توزین صنعتی است.

کاربرد باسکول ضد انفجار در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی

• پالایشگاه و صنایع نفت و گاز: توزین بشکه، کاتالیست و مواد افزودنی در نزدیکی خطوط فرآیندی.
• پتروشیمی و صنایع شیمیایی: فرمولاسیون و شارژ راکتور با حلال‌های فرار.
• صنایع رنگ و رزین: محیط‌هایی با بخار حلال دائمی که معمولاً Zone 1 طبقه‌بندی می‌شوند.
• داروسازی: توزین پودرهای فعال در اتمسفر الکل.
• سیلو و صنایع غذایی: مناطق گرد و غبار قابل اشتعال (زون ۲۱ و ۲۲)

راهنمای خرید باسکول ضد انفجار پیش از استعلام قیمت

۱. زون محل نصب را مشخص کنید: نقشه زون‌بندی HSE واحد را مبنا قرار دهید؛ ممکن است سکوی باسکول در Zone 1 و اتاق کنترل در منطقه ایمن باشد

۲. نوع گاز و کلاس دمایی را بدانید: گروه گاز (IIA، IIB، IIC) و دمای خوداشتعالی ماده تعیین‌کننده کد Ex است

۳. ظرفیت و دقت واقعی را تعیین کنید: ظرفیت باید با حداکثر بار پردازشی و حاشیه اطمینان انتخاب شود

۴. مقاومت به خوردگی را فراموش نکنید: در محیط شیمیایی، بدنه و لودسل استیل ضدزنگ با IP68 انتخاب کنید

۵. منبع تغذیه را تعیین کنید: باتری قابل شارژ در منطقه ایمن یا تغذیه مستقیم همراه با باریر

۶. خروجی داده را مشخص کنید: انتقال به PLC یا سیستم مرکزی از طریق فیبر نوری یا پورت ایزوله

جمع بندی و مشاوره

انتخاب درست باسکول ضد انفجار با شناخت زون شروع می‌شود و با تطابق کامل زنجیره توزین کامل می‌شود. اگر زون محل نصب یا نوع گاز محیط خود را می‌دانید، مشخصات فنی را برای ما در دیجی باسکول ارسال کنید تا پیشنهاد فنی و قیمت متناسب با استاندارد ATEX برای پروژه شما ارائه شود.

سوالات متداول

در ادامه به برخی از سوالات شما در اینباره پاسخ میدهیم.

تفاوت باسکول ضد انفجار و باسکول ضد جرقه چیست؟

این دو در بازار ایران به یک محصول اشاره دارند. «ضد جرقه» ترجمه عامیانه و «ضد انفجار» معادل فنی Explosion-Proof است.

قیمت باسکول ضد انفجار چقدر است؟

قیمت ثابتی ندارد و به زون، ظرفیت، جنس بدنه و نوع گواهی‌نامه بستگی دارد. معمولاً چند برابر نمونه صنعتی معمولی با همان ظرفیت است، چون هزینه گواهی‌نامه و قطعات Ex به آن اضافه می‌شود.

آیا می‌توان باسکول معمولی را ضد انفجار کرد؟

خیر. افزودن باریر یا تعویض جعبه تقسیم، سیستم را دارای گواهی‌نامه نمی‌کند. گواهی ATEX برای مجموعه کامل و توسط نهاد صدور گواهی صادر می‌شود.

آیا IP68 یعنی ضد انفجار؟

خیر. IP فقط نفوذناپذیری در برابر آب و غبار را نشان می‌دهد و هیچ ارتباطی با ایمنی در برابر اشتعال ندارد.

در Zone 2 هم باید باسکول ضد انفجار استفاده کرد؟

بله، اما سطح حفاظت پایین‌تری (Gc) کفایت می‌کند و هزینه تمام‌شده کمتر از Zone 1 است.

کالیبراسیون باسکول ضد انفجار چه تفاوتی دارد؟

کالیبراسیون باید توسط تیم دارای مجوز کار در منطقه خطر و با وزنه و ابزار مجاز انجام شود و هرگونه باز کردن محفظه نیازمند مجوز کار گرم است.